بانک مرکزی ایران در ماه‌های اخیر «نقشه راه توسعه چک الکترونیکی» را اعلام کرده است. بر اساس گزارش رسانه‌های ایرانی، این برنامه در چند مرحله اجرا می‌شود و از مهر ۱۴۰۵ سقف تعداد برگ‌های دسته‌چک کاغذی به‌صورت پلکانی کاهش می‌یابد. اگر در کانادا زندگی می‌کنید و در ایران چک دریافت کرده‌اید، یا طلبی دارید که با چک تضمین شده است، این تغییر بیشتر از آنکه نگران‌کننده باشد، شیوه‌ی بررسی و نگهداری چک را عوض می‌کند. در این راهنما توضیح می‌دهیم چک الکترونیکی و چک صیادی چیست، این خبر دقیقاً چه چیزی را می‌گوید و چه چیزی هنوز روشن نیست، و دارنده‌ی چک مقیم خارج از کشور از امروز چه کارهایی را بهتر است انجام دهد.
این خبر دقیقاً چه می‌گوید و چه چیزی هنوز روشن نیست؟
آنچه در گزارش‌های متعدد تکرار شده این است که بانک مرکزی برای کم‌کردن سهم چک کاغذی و گسترش چک الکترونیکی برنامه‌ای مرحله‌ای (در گزارش‌ها از چهار مرحله نام برده شده) ابلاغ کرده و صدور دسته‌چک کاغذی با سقف برگه‌ی کمتر انجام خواهد شد. با این حال، ما متن کامل ابلاغیه را از منبع رسمی بانک مرکزی بررسی نکرده‌ایم. بنابراین جزئیاتی مثل تعداد دقیق برگه‌ها در هر مرحله، تاریخ دقیق هر مرحله و استثناهای احتمالی را اینجا نمی‌نویسیم. پیش از هر تصمیم مالی، آخرین اطلاعیه را از بانک عامل خود یا وب‌سایت رسمی بانک مرکزی بگیرید.
چک صیادی و چک الکترونیکی چه تفاوتی دارند؟
چک صیادی همان چک کاغذی است که مشخصات آن، از جمله شناسه‌ی منحصربه‌فرد ۱۶ رقمی صیاد، در سامانه‌ی صیاد بانک مرکزی ثبت می‌شود. برگه‌ی فیزیکی هنوز وجود دارد، اما سابقه‌ی آن در یک سامانه‌ی مرکزی نگهداری می‌شود و وضعیت آن را می‌توان استعلام کرد. چک الکترونیکی یک گام جلوتر است: اصلاً برگه‌ی کاغذی ندارد و صدور، انتقال و ارائه‌ی آن به‌صورت دیجیتال و از طریق سامانه‌های بانکی انجام می‌شود. هدف نقشه‌ی راه جدید، به‌طور خلاصه، این است که سهم چک‌های دیجیتال به‌تدریج بیشتر شود.
این تغییر برای دارنده‌ی چک مقیم کانادا چه معنایی دارد؟
تغییر اصلی در شکل ابزار پرداخت و در ردیابی آن است، نه در اصل حق دارنده‌ی چک. مسیرهای حقوقی وصول چک برگشتی (اجرای ثبت، دعوای حقوقی و شکایت کیفری) که در راهنمای وصول چک برگشتی در ایران از کانادا توضیح داده‌ایم، بر پایه‌ی قانون صدور چک ادامه دارد. اگر متن نهایی مصوبات بانک مرکزی یا قانون جدیدی در این بخش تغییری ایجاد کند، این راهنما به‌روز می‌شود.
برای کسی که خارج از ایران است، مزیت عملی چک ثبت‌شده در سامانه این است که شناسه‌ی صیاد، یک شناسه‌ی روشن برای پیگیری فراهم می‌کند. وکیل یا نماینده‌ی شما در ایران با همین شناسه می‌تواند وضعیت چک را از بانک استعلام کند و لازم نیست برگه‌ی فیزیکی دست او باشد.
پیش از پذیرفتن چک، چه چیزهایی را ثبت و نگهداری کنیم؟
هنگام دریافت هر چک، تصویر واضح روی و پشت آن را بگیرید و شناسه‌ی صیاد، مبلغ، تاریخ سررسید، نام بانک و شماره‌ی حساب صادرکننده را جداگانه یادداشت کنید. اگر چک را کسی به نمایندگی از شما دریافت می‌کند، همین اطلاعات را کتبی از او بخواهید. برای چک‌های بزرگ بهتر است پیش از پذیرش، وضعیت چک را از طریق بانک یا وکیل استعلام کنید تا مطمئن شوید قابل‌وصول و بدون مشکل ثبتی است. اصل برگه را در مکانی امن نگه دارید یا امانت‌دار معتمدی در ایران داشته باشید، چون در دعاوی چک، دسترسی به اصل سند اهمیت دارد.
اگر قرار است پیگیری چک را به کسی در ایران بسپارید، از قبل متن وکالت‌نامه را دقیق و محدود بنویسید. برای این کار راهنمای تنظیم وکالت‌نامه‌ی اختصاصی از کانادا برای ایران و بررسی متن وکالت‌نامه پیش از ثبت در میخک کمک می‌کند. اگر پیش‌تر به کسی وکالت داده‌اید و اعتمادتان به او کم شده، به راهنمای عزل وکیل و ابطال وکالت‌نامه مراجعه کنید.
سؤالات متداول
آیا چک کاغذی از مهر ۱۴۰۵ بی‌اعتبار می‌شود؟
بر اساس گزارش‌هایی که ما دیده‌ایم، سخن از کاهش پلکانی سقف برگه‌های دسته‌چک و گسترش چک الکترونیکی است، نه بی‌اعتباری چک‌های کاغذی موجود. چون متن رسمی ابلاغیه را بررسی نکرده‌ایم، برای چک مشخصی که دارید وضعیت آن را از بانک عامل استعلام کنید.
شناسه‌ی صیاد چیست و از کجا پیدا می‌شود؟
شناسه‌ی صیاد یک شماره‌ی ۱۶ رقمی است که روی چک‌های جدید چاپ می‌شود و آن را در سامانه‌ی صیاد بانک مرکزی ثبت می‌کند. با این شماره می‌توان وضعیت چک را از طریق بانک یا ابزارهای بانکی استعلام کرد.
از کانادا چطور وضعیت چک را بفهمم؟
معمولاً راحت‌ترین راه، سپردن استعلام به وکیل یا نماینده‌ای در ایران است که شناسه‌ی صیاد و مشخصات چک را دارد. دسترسی مستقیم به برخی سامانه‌ها به کد ملی و حساب بانکی ایرانی نیاز دارد.
اگر چک برگشت خورد چه کنم؟
نخست گواهی عدم پرداخت را تهیه کنید و بسته به وضعیت پرونده، از یکی از مسیرهای اجرای ثبت، دعوای حقوقی یا شکایت کیفری استفاده کنید. هر مسیر شرایط و زمان‌بندی خودش را دارد؛ جزئیات را در راهنمای وصول چک برگشتی توضیح داده‌ایم.
منابع و تاریخ بازبینی
این مطلب بر اساس گزارش‌های رسانه‌های ایرانی از اجرای «نقشه راه توسعه چک الکترونیکی» بانک مرکزی ایران (از جمله ایبنا، رکنا، زومون و بانکاول) و قانون صدور چک تهیه شده و در ۲۱ مهر ۱۴۰۵ بازبینی شده است. متن کامل ابلاغیه‌ی بانک مرکزی در زمان نگارش مستقیماً بررسی نشده است و جزئیات اجرایی ممکن است تغییر کند؛ پیش از هر اقدام، آخرین اطلاعات را از بانک عامل یا منبع رسمی بانک مرکزی بگیرید. این مطلب راهنمای عمومی است و جایگزین مشاوره‌ی حقوقی برای پرونده‌ی خاص هر فرد نیست.